Иктаж-кӧн шойыштмыжым колам, умылем гын, ушыш вигак «Чын але шоя?» притче пура. Теат лудса.
Корно покшелан шогалын, шонкалаш тӱҥалыныт: кузе сайрак, ондалаш але чыным ойлаш?
— Чодыраште ӱмбакем пире кержалтын манын каласем. Ачам лӱдешат, ом вурсалт, — ик рвезе ойлен.
— Кочамым вашлийынам манам. Авам куана да мыйым ок вурсо, — вес рвезе каласен.
— А мый чыным ойлем. Тудым каласаш эн куштылго. Нимом шонен лукташ ок кӱл, — кумшо пелештен.
Тыге нуно мӧҥгышкышт пӧртылыныт. Икымше рвезе пире нерген каласкален. Унала чодыра орол пурен.
— Тыште пире ок кошт, — ойлен тудо.
Ачаже моткоч шыдешкен.
Вес рвезе коча нерген ӱшандарен каласен. Тунамак кочаже толын пурен. Аваже моткоч шыдешкен.
Кумшо рвезе чыным ойлен. Вурсалтын, но лишыл еҥже нелеш налын огыл.
Шойыштмаш нерген тӱрлӧ йодышым рашемдаш Йошкар-Ола гыч психолог, гештальт-терапевт Л.В.Каяткина полша.
— Любовь Вячеславовна, айдеме молан ондалаш тӱҥалеш? Тыгай «моштымашым» пӱртӱс пӧлекла але илыш шойышташ туныкта?
— Йоча-влак ача-аваштым эскерат да нунын семын кояш тыршат. Шоямат кугыеҥым ончен ышташ тӱҥалыт. 2-3 ияш икшыве эше ондалымаш нерген огеш пале. 4 ияш йоча йыр улшо еҥ-влакым титакдымын ондалымаш дене «модаш» тӱҥалеш. Тиде уш-акыл вияҥме дене кылдалтын. Йоча-влак кугыеҥ-шамычым модмо семын аҥыртарен куанен воштылыт. Тыге нуно кушкын шумышт нерген «увертарат». Туге гынат тиде пагытыште йӧршын вес шоя лектеш – чын ондалымаш.
4-5 ияш икшыве лийдымым умылен кертеш, но шоям ойлымаш сай огыл манын огеш умыло. Тиде ийготышто йоча-влакын фантазийышт вияҥаш тӱҥалеш. Мо чынже денак лийын, а мо лийын огыл, эше сайынжак ойырен огыт мошто. Кугыеҥ-шамыч тыгодым лӱдыт: йочан фантазийжым шоялан шотлат. Тиде йӧршын тыге огыл. Вич ий деч вара йоча тудым молан вурсымым, моктымым, шкалан келшыше ситуацийым кузе уэш ышташ лиймым сайынрак умыла. Тыге тудо тыглай вариантым, ондалчыкым, муэш. Иктаж 7-8 ияш годым шуко йоча фантазийым чын деч раш ойыра. Йоча-влак умылаш тӱҥалыт: шойыштшылан ӱшанаш ок лий, тудын дене келшыме огеш шу. Но ондалаш таратыше ятыр амал садак уло.
— Фантазий шойыштмашке кунам савырна?
— Икшыве ача-аван шыдыж деч лӱдеш да, титакым шылташ манын, шоям шонен луктеш. Кугыеҥ-влак йочан шоям ойлымыж годым воштылыт але куанен ончат гын, тудо шкенжым герой семын шижеш. Тыге шонен лукмаш але ондалымаш пеҥгыдемдалт кертеш. Шкет улмо годым йочалан йокрок, мутланымыже шуэш. Йыр улшо-влак тудым ужышт да аклышт манын, йоча ситуацийым «сӧрастараш» тӧча.
— Йоча, тӱҥ шотышто, могай амал дене ондала?
— Тӱҥ амал — мутат уке, вурсалтме деч лӱдмаш. Кугыеҥ-влак, «ок лий» манын, чӱчкыдын ойлат гын, йоча шоя корным ойыра. Ондален, мом шонымым ышташ йӧн лиеш. Шойышташ йӧратымашым шижме да моктымашым колмо кумыл тарата. Ача-авам кумылаҥдаш манын, ик шыве кажне изи сеҥымашыж дене моктанаш тӱҥалеш, утыр сӧрастарен ойла. Йоча деч утыждене пеҥгыдын йодыт гын, тыгай сӱрет чӱчкыдынрак вашлиялтеш. Мутлан, йоча тудым лапкаҥдыше-шамычлан вашештен ок керт гын, геройла кояш историйым шонен лукташ тӱҥалеш. Кугыеҥ иктым ойла да вес семын ышта, иктаж-мом сӧрымыжым пеш вашке монда гын, тидым йоча шарнен кодеш. Эше ӱдыр-рвезе влак йолташыштым аралаш манын шойыштын кертыт.
— Йолташ-влак коклаште эн сай лияш манын, ешышт, поянлыкышт, мастарлыкышт нерген лийдымашым каласкалат. Тидым ышташ мо тарата?
— Йолташ-влак але палыме еҥ деч шеҥгелан кодаш огыл манын, йоча южгунам лийдымашым каласкала. Тыгодым тудо весе-шамыч деч ынеж ойыртемалт. Мутлан, иктаж-кӧлан у телефоным налын пуэныт гын, икшыве тыге каласен кертеш: «Мыланемат вашке телефоным налыт». Тыгай годым икшывын чоныштыжо шукыж годым кӧранымаш озалана. Ты шижмаш деч кораҥаш манын, йоча иктаж-мом шонен луктеш. Вет южо кумылым тудлан илен лекташ неле.
— Шойыштмаш тыглай сомылыш савырна, привычкыш пура гын, мом ыштыман?
— Тидын годым утыждене кычалтылман огыл. Шоям ыштымыж годым кузе лийме шотышто пырля каҥашыман. Шойыштмаш койыш эрежак экшыклан ок шотлалт, а лӱдмашым, тӱткыш ситыдымашым але йочам «темдымашым» шижтарыше да аралыше механизм. Икшывын чӱчкыдын ондалымыж годым ача-ава мом ышташ огеш пале гын, психолог деч полышым налаш лиеш.
— Икшыве ача-аважлан шучко чыным каласаш ынже лӱд манын, йочам кузе куштыман, мом ойлыман?
— Тудлан тыге каласыман: «Тидым мыланем колаш неле, но чыным ойлыметлан тауштем». Шойыштмылан вурсымо олмеш тыгай койышым тӱрлӧ йӧн дене тӧрлаш тыршыман.
Христина АЛЕКСАНДРОВА мутланен.
Фотом еш архив гыч налме.
