Кужэҥер округышто Тошто Йӱледӱр ял ден Йӱледӱр села уло. Иктыжлан «тошто» мутым молан кӧра ешарыме? Йӱледӱр шомакше мом ончыкта? Ты йодыш-шамыч Шӱдымарий школышто тунемше Яна Афанасьевам (снимкыште) «От Йӱлемтӱра до Старого Юледура» шымлыме пашам возаш таратен. Туддене Яна «Край родной марийский» республикысе краеведений конкурсышто «Загадки топонимики» номинацийыште сеҥышыш лектын.
– Мый Тошто Йӱледӱрыштӧ илем. Ялемын эртыкше нерген ачам деч ятыр колынам. Легенде почеш, Степан Разинын восстанийже годым шуко еҥ ты кундемеш шылын кодын. Документыште ялна нерген 1761 ийыште икымше гана ушештарыме. Тунам тыште Петропавловский черкым чоҥеныт. Кугезе коча-кова-шамычын шарнымашышт почеш, пу черке йӱлен, сандене 1825 ийыште тудым Йӱледӱрыш кусареныт. Тудо жап гыч ялем Тошто Йӱледӱр лийын. «Тошто» мут ялемын Йӱледӱр села деч ондакрак шочмыжо нерген ойла, – каласкала Яна.
«Йӱледӱр» мутын значенийжым тӱрлӧ семын умылтарат. Но кажныжым икте – тул – уша.
– Шӱдымарий ял шотан илемын ондакысе главаже Виталий Дмитриевич Андреев ял олмышто пич чодыра шоген манеш. Калык Лаж эҥер воктене илем-влакым чоҥаш тӱҥалын улмаш, но ик шокшо кечын кугу пожар лийын. Тиддеч вара ты кундемым Йӱлем тӱр манын лӱмденыт. Жап эртымеке, кок мут ушнен, тыге «Йӱледӱр» шомак лектын.
«Топонимика Республики Марий Эл» книгаште ял лӱмым мланде паша ойыртем дене кылдат. Калык чодырам руэн, пушеҥге вожым куклен йӱлалтен. Ломыжым мландым ӱяҥдаш кучылтын. Ик кумдыкым эрыктымеке, тудын тӱрешыже пӧртым чоҥеныт, тудым «йӱлем тӱр» маныныт, – ойла ӱдыръеҥ.
Шӱдымарий школын тоштерыштыже шергакан стенд уло. 1990 ийлаште туныктышо, краевед-влак Валерий Павлович Михеев, Иван Андрианович Савельев, Иван Иванович Щербаков Йӱледӱр кундемын географий картшым сӱретленыт.
– Шочмо кундемыштем ятыр корем уло. Тошто Йӱледӱр корем дене кок ужашлан пайлалтеш. Южгунам ялым Йолаш эҥыраш, Йолаш пундаш маныт. Ял кум уреман, кажныжын ожнысо лӱмжӧ уло: Шкетан урем – Эҥермучаш, Гагарин урем – Руш урем, Центральный урем – Йӱледӱр. Ожно кажныже посна ял лийын. Жап эртымеке, иктеш ушненыт, – палдара Яна.
Кажне ялын шке эртыкше, кызытсе жап марте шуйнышо да волгыдо ончыкылыкыш наҥгайыше корныжо уло. Ялын историйжым арален кодаш манын, Яна шымлыме пашажым школ тоштерлан пӧлеклен.
Катя СЕРГЕЕВА.
Фотом еш архив гыч налме.
