Кугезе кова-кочана-влак, икшыве кушмо семын, тудын кажне ийгот йыжыҥжылан келшен толшо пайдале ойсавыртышым, кумылым савырыше мутаршашым шонен луктыныт. Чылажат нӧргӧ айдемын кушмаштыже, койыш-шоктышыжо пеҥгыдеммаште чын корно дене каяш кӱлмым ончыкташ шонымо дене шочын.
Икшывын аза улмыж годым ава утларакше малтыме мурым мура. Йоча кугурак лиешат, оҥарчык, мутмодыш (пестушки, потешки, прибаутки) полшымо дене модыкта. Мо тыгай оҥарчык? Тиде йодышым филологий шанче кандидат, Марий туныктыш институтын доцентше А.Н.Петухова (снимкыште) «Пӱртӱс — айдемын шепкаже» книгаштыже кумдан почын пуэн.
— Аза кушкеш, йырвелым шке семынат, ача-ава, моло еҥ-влак пеленат кумданрак шымлаш тӱҥалеш. Икшывым куштымаште у йӧн-влак кӱлыт. Оҥарчык — изи йоча дене модмо годым каласыме шкешотан кӱчык почеламут. Оҥарчык, оҥайчык да моло ушан ой-шамыч, тукым гыч тукымыш куснен, таче мартеат илен кодыныт гын, нуно моткоч серыпле виян да кӱлешан лийыныт. Сандене кызыт ме тудым илыш-йӱлашкына пӧртылтымӧ нерген кӱлынак шонышаш улына. Нуно мемнам утларак тале, ушан-шотан, поян шӱм-чонан лияш туныктат, — ойла Алевтина Николаевна.
Теве изи чинче падыраш шепкаште, аважын чызе шӧржӧ дене темын, шыма омымуро йӱкеш мала. Помыжалташ тӧчен, эплын кечкыжалта веле — аваже, ачаже я коваже, шыргыжалын, ньогажым капкылже мучко икмыняр гана ниялтен колта, ныжыл сем дене оҥарен, пачаш-пачаш пелештен, «йогыжым» колташ полша. Тыгодым изи икшывыжат могыржым шуйдара, шыргыжалаш тӧча.
«Кус-кус-кус-с («Куш-куш-куш» манмым ончыкта)!
Йогыжо йол мучашке кайыже (кӱшыч ӱлыкӧ ниялта),
Пиалже вуй мучашке кӱзыжӧ (ӱлыч кӱшкӧ ниялта).
Кече — пыл помыш (ӱпшым ниялта),
Коля — кашка помыш(йол мучашыш ниялта).
Мичу (йочан лӱмжӧ) — аваж помыш (мӱшкыр мучко йыр ниялта).
Оза паша — коҥга йымаке (кидшым ньоган кид йымакше шылта)».
— Шергалына ты мутмодышын рӱдӧ шонымашыжым. Кеч-могай ийготан улына гынат, помыжалтмеке, ныжылге йӱкым шыман пелештена, тыматле ончалтыш дене шинчанам почына. А эше лишыл еҥна вӱчкалтен-вӱчкалтен ниялта гын, чонланна кузе чучеш? Моткоч чот сайын, шулдыр пуйто кушкеш! Тыгай нӧлтшӧ кумыл дене кынелмеке, чоныштат ош-яндар шонымаш ылыжеш, да вара, очыни, кечыжат порын эрта. Изи икшывылан тиде путырак шерге. Шыма йӱкеш кушшо йочан чонжат волгыдо да поро лиеш. Пачаш-пачаш ойлымо шомак-влак йылмыжым лывыртат — вашкерак мутланаш тӱҥалеш, уш-акылжым пойдарат (уэш-уэш ойлымо шомак вашке шарналтеш), капкылжат мочоло-гынат пеҥгыдырак лиеш —шкешотан массаж ышталтешыс! — умылтара А.Петухова.
Теве вес оҥарчык:
«Кус-кус-кус-с,
Йогыжо йоген кайыже-е-е,
Сайже модын кӱзыжӧ-ӧ.
Ӱдыремже — каче помыш!
Эргымже — ӱдыр помыш!
Оляшкан лашка — вӱдан лашка,
Шӱжеранлашка — чим лашка».
«Ӱдыремже — каче помыш, эргымже — ӱдыр помыш…» манме, мутат уке, аван икшывыжын ончыкылыкшо нерген шонымыжым ончыкта. Кушкын шуын, марлан каяш, ӱдыр налаш йӧршӧ, тукым шуйышо лийже манме тыланымаш сугынь дене кылдалтын.
А теве аваже изи икшывыжым кумык савыралын пышта да шыман гына тупшым вӱчкалтен-пералтен пелешта: «Сукыржо кӱын, уке-е-е?» Тунамак шке вашешта: «Уке-е-е! Эше пушкыдырак». Угыч ниялта, вӱчкалта, адак саде йодышыжым пуа. Вараже кӧнен каласа: «Кӱын. Ужат, могай пеҥгыде!» Тупым пералтен ыштыме тыгай массаж икшывын шодыжым эрыкташ полша.
Теве икшывына эркын-эркын йолӱмбаке шке семынже шогалаш тӧча. Тудым кумылаҥден, аваже пелешта:
«Тӱньык шикш,
Тура шикш.
Тӱньык шикш,
Тура шикш —
Лай мардеж
Пуалеш».
Ошкылаш тӱҥалешат, ава эргыжлан ӱшанлынрак шогалаш ик кидшым але парняжым шуялта да пелешта:
«Изи Саша (але маскаиге) кушко кая?
Моко погаш кая».
Але весе:
«Изи Саша кузе кепшылым руа?
Тып-топ, тып-топ руа».
Жап эртен, изи икшыве куржаш тӧча. Аваже адак шомак дене тудлан ӱшаным, вийым ешара:
«Шуар печкем шурем-шурем:
Шӱльым шурем.
Уржам шурем —
Чи-чи толеш!
«Чук!» — ышта.
Писын курж —
Чи-чи покта».
Мутат уке, камвочде, иктат кошташ ок тунем. Но ава тыгодымат лыпландарыме мутым ойла. Корштымо верже йыр шола кидшын лӱмдымӧ парняж дене оҥгым сӱретлыме семын ниялта:
«Маскаигын коршта.
Рывыжигын коршта.
Мераҥигын коршта.
Изи Сашикын огеш коршто».
Йоча шортмыжым ок чарне, эҥыра да эше ӱскыртлана гын, ава мыскара йӧрӧ оҥарчыкым ойла:
«Ит шорт, ит шорт!
Калачым пуэм.
Шӱйышкет сакалтем,
А вара чаманем».
Чылан палат, изи икшыве-влак чурийым мушкаш пешыже огыт йӧрате. Тиде сомылланат марий калыкын кумылаҥдыше шомакше уло:
«Ший памашын ший вӱдшӧ
Чыр-чыр йогалеш.
Шер падыраш гай изием
Чып-чып мушкалеш.
Шоптыр гае шинчаже
Коп-коп кумалтеш.
Чевер олма чурийже
Пыль-пыль шыргыжеш».
Икшывын ийготшо ешаралтме семын, калык фольклорын сылнымут погыжо у йыжыҥыш кӱзен толын. Оҥай мутаршаш-влак йочам куандарен оҥараш веле огыл, шонаш таратыше да уш-акылым вияҥдарыше сыным налыт. Нуно мыскара шӱлышан, но утларак келге шонымашан оҥарчык радамыш пурат.
— Икшывым йӧратен куштен мошташ пеш кугу мастарлык кӱлеш. Тидлан рушла савыкталтше газет-журналым лудмо гына шагал. Кугезына деч толшо, шочмо шомак дене серыме ушан ой-влакым тошто савыктышлаште пургедашат мондыман огыл. Икшывым чын ончен-куштымаште калык педагогикым палымаш кеч-кунамат ик эн чын корно лийын да лиеш, — иктешлен каласыш Алевтина Николаевна.
Христина АЛЕКСАНДРОВА.
Фотом еш архив гыч налме.
