Йоча-влак коклаште икте-весым шылталымаш, игылтмаш, лӱдыктылмаш, эсогыл перен колтымаш вашлиялтыт. Мутем «буллинг» нерген. Тудым икмыняр тӱрлылан пайлат. Мыскылымаш ден воштылмашым вербальный маныт. Перен колтымо, иктаж арверым, вургемым локтылмо физическийлан шотлалтеш. Пырля модмо тӱшка гыч поктымаш, мутланымым чарнымаш, манеш-манешым колтымаш – социальный. Кызыт кибербуллинг улмымат палемдат. Тыгодым интернет гоч мыскылтышыш лукташ тыршат. А кӧ тидым ышта, пален налаш йӧсӧ. Садлан ешартыш лӱдыкшӧ шочеш.
Йодышлан уло вашмут
Йоча-влак коклаште ваш шыдешкымаш молан тарвана? Тудын ваштареш кузе шогыман? Тидын шотышто Калыклан психолого-педагогический да социал полышым пуышо «Доверие» республикысе рӱдерын педагог-психологшо Л.Ф.Ковалёва (снимкыште) дене мутым вашталтышна.
– Людмила Фёдоровна, ты оккӱл паша могай ийготан-влак коклаште чӱчкыдынрак вашлиялтеш?
– Ты томаша школ деч ончычат лийын кертеш гынат, утларакше 8-11 ияш йоча-влак коклаште вияҥеш. Рвезе-шамыч коклаште кучедалмаш ешаралтеш, ӱдыр-влак мыскылаш, манеш-манешым колтылаш кумыланрак улыт. Тӱҥалтыш класс гыч кугуракыш куснымо, школым вашталтыме годымат тыгай лӱдыкшӧ уло.
– Икшывым игылтыт гын, ача-авалан кузе лийман?
– Йоча дене кажне кечын мутланыман. Кумылжо нерген йодыштман. Эртыше кечын эн сылне да ойган татшым рашемдыман. Тургыжланымыжым шотыш огыда нал гын, йоча тетла тыланда чонжым ок поч.
Кугыеҥ-влаклан поснак тӱткӧ лийман. «Шке титакан улат», – манын вурсыман огыл. Жап эртымеке, чыла мондалтеш манын, шотыш налде кодыман огыл. Игылтше йочан ача-аваж дене вашлийын мутланыман. Ты азапым сеҥен лекме йӧным пырля кычалман.
Йоча-влаклан гын, теве мом шарныман:
- Игылтше дене ӱчашыман огыл. Кораҥ кайыман, йодышым пуэдыман але мутшо дене келшыман.
- Кугыеҥлан эҥертыман. Тыгодым вуйым шийман огыл, мо да кузе лиймым умылтарыман.
Йоча чоным лыпландарыше психологий приём-влак улыт. Мутлан, тушманым сӱретлыман, вара ты кагазым уло шыде дене кушкед кышкыман. Шарикыш чурийым сӱретлыман да тудым чумыман, пудештарыман. Ойкаҥаш торжан чучеш гынат, шыдым лукташ тиде эн сай йӧн.
– Йоча – поро чонан айдеме. Нунын коклаште уда койыш тӱҥалтышым кушеч налеш?
– Лидер койышан йоча ончылно лияш вес йӧным ок му гын, буллерыш савырнен кертеш. Вес амал – ешыште еҥым «шкемынлан» да «йотлан» шотлымаш. Ньога тидым вигак шижеш да шке йолташыжым аклаш, а весым мыскылаш тунемеш. Еҥым умылен, чаманен моштыдымаш, пешкыде чонан улмат ты корныш шогалтат. А шукыж годым мыскылыше шкежат лӱдшӧ. Тыгай йочаланат специалистын полышыжо кӱлеш.
– Икте игылтеш, весе чыта… Ала-кӧ кумшо ончен шога… Тыгай сӱретат вашлиялтеш.
– Шке ийготан-влак коклаште полыш уло гын, ӱчашымым, мыскылымым да кучедалмым вашке чарнат. Шукын чаманат гынат, арален налаш лӱдыт. А ок кӱл пашаште полшышо йоча пушкыдо койышан. Мом ойлат, тудым ышташ ямде. Ответственностьым ок шиж.
– Буллингым чытен лекмаш ӱмырешлан кышам кода, очыни?
– Тыге. Айдеме шкем аклымым чарна. Сыныштыже, койышыштыжо ситыдымашым кычалеш. Еҥлан ӱшаным йомдара. Шке кумылжым шылташ тӱҥалеш. Шӱм кӱэмалтеш. Иммунитет начарештеш, чер вашке пижеш. Омо, аппетит пужлат.
Кугыеҥ-влак, полышым йодшо йочам ӧрдыжеш ида кодо! Икте-весе коклаште буллинг улмым шекланенда гын, коклаш пурыза.
-
Шотыш налза!
Йочан туткарыш логалмыжым теве кузе шекланаш лиеш:
- Вучыдымын мӱшкыржӧ, оҥжо корштат.
- Школыш каяш торешлана, трукышто тунеммаште волен кая.
- Нервный тик але энурез витара.
- Шӱлыкан, тургыжланыше лиеш.
- Йӧсын мала, шучко омо конча.
- Пеш кужу жап йокроклана.
- Чӱчкыдын черланаш тӱҥалеш.
- Шкет кодаш тырша, мутланымыже ок шу.
- Аппетитше уке.
- Шкенжым ончычсо деч шекланенрак, лӱдыкшынрак куча.
Оля МАЙКОВА ямдылен.
Фотом еш архив гыч налме.
