Российыште тӱрлӧ калык ила. Нуно икте-весе дене келшен, ваш пагален вияҥыт. Калык перепись почеш, элыштына 500 тӱжем утларак марий еҥ уло. Нуно элнан тӱрлӧ кундемыштыже «вожым колтеныт». Теве мый Татарстан кундем гыч улам. Агрыз районыштына кандаш марий ял уло. Татар-влак коклаште илена гынат, шке тӱвыранам, йӱланам аралена, пайремлам пайремлена.
- Мый марий улам. Шке ешемын, калыкемын илыш корныжым пален кушкам. Теве шукерте огыл Анастасия акамын «Марий лӱм-влак» шымлыме пашажым верештынам. Лудын лекмеке, шуко ум пален налынам. Лӱм-влакым шымлыше науко – ономастике. Тудо икмыняр ужашлан шелалтеш. Зоонимике вольыкын, янлыкын лӱмыштым рашемдаш полша. Топонимике ола, ял, ер але вес географий объект-влакын молан тыге але вес семын маналтмыштым умылтара. Астронимике сандалыкым шымла. А айдеме лӱмым антропонимике радамла.
- Шымлызе-шамычын ойышт почеш, икымше гана марий лӱмвлак XVIII–XIX курымласе легендылаште вашлиялтыныт.
- Ожно марий-влакым пӱртӱсын икшывыштлан шотленыт. Тидым пушкыдемдыше суффиксла гоч палдараш тыршеныт.
- Ача-ава-шамыч лӱмым ойырымаште илыш-йӱлам шотыш налыныт, йочан ончыкылыкшо
нерген тургыжланеныт. Эргышт ушан-шотан, патыр лийже манын, тудым талешке семын лӱмденыт. Теве Акпатыр волгыдо чонан патыр манмым ончыкта. Тудо татар йылме гыч пурышо. «Ак» ошо, волгыдо лиеш, «батыр» – патыр, лӱддымӧ айдеме. Марий йылмыште «б» букваже шагал кучылталтеш, садлан тудым «п» дене алмаштеныт. Полтыш лӱмым нумалше айдеме йырже еҥ-влакым погаш тӱҥалеш. - Ӱдыр-шамычынат лӱмышт койышлан келшыже манын шоненыт. Ныжылгылыкым, моторлыкым ончыктышым ойыраш тыршеныт. Той гай пеҥгыдылыкым Толвий лӱм гоч «пӧлекленыт». Мыйын ик кугезе ковам Патима лӱман лийын. Тиде араб йылме гыч пурышо Фатима лӱм, очыни. Еҥ-влак иктажым койдарен ойлынешт гын, «Патима» маныт. Тидым икмыняр гана колынам. Молан тыге, ала? Вет ты лӱм илышым йӧратыше, волгыдо чуриян еҥ манмым ончыкта.
- Азалан лӱмым пуымо годым йӱлам, ойӧрӧ-влакым эскереныт. Мутлан, мыланем Максим
лӱмым пуынешт улмаш. Максимже родо-тукымна коклаште лийын. Ковам тыге каласен: «Лӱм ӱмбаке лӱмым пуаш ок йӧрӧ». Тыге Димам ойыреныт. - Ончыч илыше-влакын лӱмыштым пуэн огытыл. Йоча тудын ӱмыржым илаш тӱҥалме деч
лӱдыныт. - Вес йӱлалан ӱшанаш гын, кугыеҥ-шамыч шепка ончылно лӱм-влакым радамленыт. Аза
могай лӱмыштӧ шортмым чарна, тугайым ойырыман. Мутлан, ачам могырым кочамлан Олегым пуынешт улмаш. Аза, Алексей манмым колмеке, нюслымыжым чарнен. Ынде документ почеш тудо Алексей. Шке коклаштышт садак Олег маныныт.
Дмитрий ПЕТРЯЕВ.
Татарстан, Агрыз, Буймо.
