Карелий шомакым колмеке, шинча ончылнына вигак шуко-шуко ер, кӱян курык, вӱдшуҥгалтыш сӱретлалтыт. Ты кундем мотор пӱртӱсшӧ дене кажне еҥын чонжым савыра. Тыште финн-угор калык тӱшкаш пурышо карел ден вепс-влак илат. Нунын тӱвырашт, йӱлашт оҥай да ойыртемалтше.
Родо-тукым калык-влак нерген пален налаш манын, Карелий Республик Прионежский районысо Шокша школын директоржо, Россий Федерацийысе образованийын сулло пашаеҥже Н.Н.Коренькова (снимкыште Эмилия уныкаж дене) дене кылым ыштышым. Тудо карел гынат, шагал чотан вепс калыкын илыме кундемеш «вожым колтен». Садлан утларакше вепс-шамыч нерген каласкалыш.
– Нина Николаевна, тора гыч толшо еҥ-влаклан Карелий мо дене поснак оҥай?
– Карелий – ойыртемалтше кундем. Тыште кудло тӱжем утла ер верланен. Шуэн вашлиялтше, Йошкар книгаш пуртымо ятыр кушкыл уло, маска, йӱдвел пӱчӧ, рожамак-шамыч илат. Май мучаш гыч иктаж 20 июль марте ош йӱд-влак лийыт. Карелийыште пуда деч посна чоҥымо ятыр пу черке ден часамла улыт. Кумдан палымылан «Ладожский шхер» национальный парк шотлалтеш. Лу метрат пеле кӱкшытан Кивач вӱдшуҥгалтыш турист-влакын чоныштым сымыстара. Валаам отро, «Павнаярви» национальный парк шукыштлан келшат. Мотор верлам шотлен от пытаре.
– Шуко финн-угор кундемыште шочмо йылмым аралыме, вияҥ- дыме йодыш пӱсылан шотлалтеш. Тендан денат тыгак?
– Ты шотышто кугу паша шукталтеш. Йоча-влак школышто шочмо йылмыштым тунемыт. Нуным утларак кумылаҥдаш манын, туныктышо-влак урок деч вара оҥай мероприятийлам эртарат. Книга, пособий, учебник, газет ден журнал-шамыч савыкталтыт. Радио- да телепередачат лектыт. Вепс йоча-влаклан «Вепсская сказка», «Песенный клубок» фестиваль-шамыч эртаралтыт. Икымшыште ӱдыррвезе-влак шочмо калыкыштын йомакыштым сценыште модын ончыктат. Весыште вепс мурым йоҥгалтарат.
– Карелийыште могай калык пайремым пайремледа?
– Вепс-влак «Древо жизни» пайремым ик эн тӱҥлан шотлат. Калык мурым мурат, куштат. Уна-шамычым йӱла, тӱвыра дене палдарат. Кочкышым ямдылыме, аралтышым, ӱштым, сӧрастарышым ыштыме мастер-классым эртарат. Пайремын символжо – шнуй пушеҥге. Тудо ожнысо, кызытсе, ончыкылык илышым иктеш уша. Тыгак «Каларанд» (Колан сер) вепс тӱвыра этнофестиваль эртаралтеш. Тыгаяк лӱман этнопарк уло. Тушто фольклор коллектив, йоча-влак мастарлыкыштым ончыктат, уста еҥ-шамыч ойыртемалтше кидпашашт дене палдарат. Тыгак кол шӱрым шолтат, кумылан-влаклан вапшым пидаш, ачалаш туныктат.
– Йӱдвел кундем юзо шӱлышан улмыж дене ойыртемалтеш. Шуко миф, легенде уло. Лудшо-влаклан ала иктыжым каласкаледа?
– Ик эн юзо шӱлышан верлан Воттовара курыкым шотлем. Тиде саам-влакын шнуй верышт. Кусараш гын, «Сеҥымаш курык» манме лиеш. Тушто кавашке шуйналтше кӱ тошкалтыш, курык вуйышто верланыше кӱ амфитеатр (покшелныже – ер) улыт. Йӱдым ер ӱмбалне ужар тӱс волгалтмыла коеш. Легенде почеш, ожно тыште кумалыныт. Курык пушеҥ- ге-влак дене леведалтын, а нуно кадыргыл кушмышт дене тӱрлӧ фигурым ушештарат. Тыште жап эркын эртымыла чучеш. Воттовараште тӱрлыжат лиеда: еҥ- влакын вуйышт пӧрдеш, пылыш «мура», нер гыч вӱр йога, йолым ток дене перымыла чучеш. Туге гынат турист-шамыч эре толыт.
– «Калевала» эпос нерген тӱня мучко палат, очыни. Карел-влак тудым кузе аклат?
– «Калевала» эпос дене ме чылан кугешнена. Тудо мифологий сынан историйым, мурым, сказаний-влакым уша. Тушто – карел-шамычын тӱвырашт, историйышт, шонымашышт, тӱняумылымашышт. Тудо карел йылмым, сылнымутым, сымыктышым вияҥдаш полшен.
– Нина Николаевна, те Марий кундемыште эртаралтше Финн-угор калык-влакын III всероссийский форумышто лийында. Карел, вепс, марий-шамыч коклаште икгайлыкым шекланен шуктенда?
– Марий-влак мемнан гаяк поро кумылан, шыма, унам вашлийын, ончен моштышо улыт. Марий Элыште мыланем моткоч келшен. Чыным каласем, кӱчык жапыште шуко пален налын омыл. Но родо-тукым калыкын тӱвыражым, йӱлажым шымлаш кумыл лектын.
– Тау тыланда! Тек калык-влак кокласе кыл пеҥгыдырак лиеш.
Христина АЛЕКСАНДРОВА мутланен.
Фотом еш архив гыч налме.
