Пытартыш йыҥгыр, выпускной, ончыкылык профессий… Школым тунем пытарыше ӱдыр-рвезе-влакын ушыштышт тӱрлӧ шонымаш пӧрдеш. Лач кызыт тургыжланаш таратыше эше ик тат тӱҥалеш. Мутем экзамен нерген. Ты пагыт куштылгынрак эртыже манын, мом ыштыман? Тиде да моло йодышлан вашмутым Калыклан психолого-педагогический да социал полышым пуышо «Доверие» республикысе рӱдерын педагог-психологшо Людмила Фёдоровна Ковалёва пуыш.
– Экзаменым кучаш ямдылалтше йоча чонжым кузе лыпландарен кертеш?
– Кеч-могай у да палыдыме тат деч ончыч тургыжланеда гын, ӧрман огыл. Тиде организмнан чын реакцийже. Тыгай азапланымашым «сайлан» да «удалан» пайлат. Икымшыже вийым пуа, тунемаш тарата. Кокымшыжо вуйдорыкын пашажлан чаракым ышта. Йочан йӱд омыжо пыта, начарын кочкеш, еҥ-влак дене ончычсо семын ок кутыро. Тыгай койышым шекланымеке, профессионал психолог деке кайыман.
Шке гыч чоным лыпландараш ятыр йӧн уло. Икмынярже дене палдарем:
-
— Кечыдам радамлыза. Малаш возаш, кынелаш, кочкаш, тунемаш, канаш ик жапыште тыршыза.
— Капкылым лыпландараш полшышо упражненийым ыштыза: вуйым икмыняр гана пӧрдыктыза, мушкындым чот кормыжталза да колтыза, йӧн уло гын, приседанийым ыштыза.
— Пӱкеныш шичса, шинчадам петырыза, кугун шӱлыза. Южым кӧргыш шӱлалтыме годым нылыт марте, шӱлалтен лукмо годым кудыт марте шотлыза. Тыге 3-5 минут ыштыман. Умбакыже шке семын тыге каласыза: «Мый шке виемлан ӱшанем, мый лыпланем».
— Йырда мо улмым тӱткын ончалза: ӱстембал, сумка, ручка… Нуно могай тӱсан улыт, мо гыч ыштыме, ты пӧлемыш кузе логалыныт? Тыгай йодыш-влак экзамен нерген шонымашым жаплан алмаштат.
— Эркын шотлымат лӱдмӧ нерген мондаш полша.
– Ача-ава ты жапыште йочалан мо дене полшен кертыт?
– Ончыч тиде йодышым икшывылан пуыман. Иктылан экзаменлан ямдылалтме годым эҥертыш кӱлеш гын, весе поро шомакым вуча. Тӱҥжӧ – тунемашлан сай йӧным ыштыман, кечым чын радамлаш полшыман, еш кӧргыштӧ келшымаш шӱлышым аралыман. Шкежат ласкарак лийман.
Экзамен жапыште утыждене тургыжланымылан кӧра организмын кузе вашталт кертмыжым умылтарыман. Шӱм кӱлткымӧ, кид пӱжалтме, трукышто шокшо але йӱштӧ лийын кайыме деч йоча ынже лӱд. Йӧсӧ гын, кугыеҥлан ойлаш ынже вожыл.
– Икшыве кӱлеш баллым поген огыл гын, кугыеҥлан шкем кузе кучыман?
– Йочам ида вурсо, ида шылтале! Тиде жапыште йӧратымыдам, умылымыдам утларак ончыктыза. Тургыжланымыда нерген каласыме шуэш гын, тыгай шомакым кучылтса: «Кумылем волен гынат, мый тыйым йӧратем, виетлан, ушакылетлан ӱшанем». Икмыняр жап эртымеке, экзамен нерген мутланаш лиеш.
– Экзамен деч ончыч кечым кузе эртарыман?
– Лишыл еҥ-влак дене шукырак кутырыман. Шонен коштмым, азапланымым йӱкын каласымаш пеш пайдале. Пӱртӱс лоҥгаште жапым эртарыман. Мален темман.
Оля МАЙКОВА мутланен.
Фотом еш архив гыч налме.
Экзаменым кучымо тургым 21 майыште тӱҥалын. Марий Элысе Образований да науко министерствын данныйже почеш, тений республикыште 8 тӱжем утла ӱдыр-рвезе 9-ше классым тунем пытара. Руш йылме да математике дене чылан экзаменым кучат.
55% тунемше географийым сдатлаш тӱҥалеш.
42% – обществознанийым.
38% – информатикым.
27% – биологийым.
11% – химийым.
5% – йот йылмым.
3% – историйым.
1% – литературым.
Шочмо йылме дене экзаменым 358 тунемше куча, 269 йоча – шочмо литератур дене. ЕГЭ-м 2600 утла ӱдыр-рвезе кучаш тӱҥалеш. Нуно тыгай предметлам ойырен налыныт:
45 % обществознанийым.
28% физикым.
18% биологийым.
17% информатикым.
14% химийым.
5% гыч географий ден литературым.
