Изи годым кеч-кӧат йоча илыш дене ила, тӱрлӧ йӧн дене тӱням умылаш тырша. Ты жапыште модыш икшывын кугу полышкалышыже да эҥертышыже лиеш. Йоча, модшыжла, тазалыкшым пеҥгыдемда, йолташыже-шамыч дене вашкылым чоҥаш тунемеш, койыш-шоктышыжым шуара, шочмо калыкшын илыш-йӱлажым пален налеш. Кугезына-влак тидым сайын умыленыт. Коча-кована-шамыч могай модыш дене модыныт, кудыжо аралалтын кодын? Нине йодышым рашемдаш манын, ме, Морко район Шӱргыял школ пеленысе «Марий сылнымут садвечыште» кружокыш коштшо тунемше-влак, Кораксола кундемыште илыше кугурак ийготан ковай-шамыч дене вашлийын мутланенна.
-
Кажне идалыкын – шке ойыртемже
Идалык ойыртемым шотыш налын, калык тӱрлӧ пайремым эртарен. Тыгодым эре модын. Модмо жапыште пӱртӱсын палыдыме вийжым шке могырышко савыраш лиеш манын ӱшанен. Мутлан, Ӱярня вара дене мучаш марте мунчалтен волен кертат – ӱмырет кужу лиеш. Лӱҥгалтышыште кашта деч кӱшкӧ нӧлталалтат – шурно озымет рӱж лектеш, кыне ден йытынет кужу лийыт. Чыве муно дене модат гын, шурнетын пырчыже шолдыра лиеш.
Сӱрем – марий-влакын кеҥеж рӱдӧ жапысе пайрем. Тудо шудо солаш тӱҥалме вашеш эртаралтеш. Сӱрем пайрем йӱла радамыш тӱрлӧ модыш пурталтын. «Ӱштым налын» модыш нер ген мыланна Кораксола ялыште шочын-кушшо Раисия Степанова Гаврилова каласкален.
-
«Ӱштым налын»
Мландеш оҥгым сӱретлыза. Тудын покшекше ӱштым пыштыза. Коклаштыда ик оролышым ойырыза. Модшо-влаклан, оролын кидышкыже логалде, ӱштым оҥго гыч руалтыман. Ороллан логалше модыш гыч лектеш. Тыгодым орол оҥго деч ӧрдыжкӧ каен огеш керт. Ӱштым налын кертше у орол лиеш.
-
Сем дене веселарак
Калыкмутышто, калык палыште, туштышто да тошто мурышто модмо йӱла нерген чӱчкыдынак ойлалтеш:
«Шорыкйол толеш – пура йӱаш,
Ӱярня толеш – мунчалташ.
Кугече толеш – лӱҥгалташ,
Семык толеш – йӧраташ».
Кугезына-влак модышым чӱчкыдынак муро дене сӧрастареныт. Южо модышышто сеҥалтшылан мураш да кушташ кӱштеныт. Мутлан, «Шергашыште» кычалше шылтыше еҥын лӱмжым кум гана йоҥылыш каласа гын, мурен кушталтышаш.
-
Писылыкым вияҥда
Южо марий калык модыш вес калыкын модышыжым ушештара гынат, жап эртыме дене ойыртемалтше, марий койыш-шоктышлан келшыше палым налеш. Тудо йочам шочмо калыкын историйже, илыш-йӱлаже, озанлык пашаже да кӧргӧ сынже дене палдара.
«Колым кучымаш» модыш дене кеҥеж йӱдым имньым кӱтымӧ жапыште модыныт. Тыгодым йоча-влак шке писылыкыштым, вийыштым тергеныт да кол кучымо йӱла дене сайрак палыме лийыныт.
-
«Колым кучымаш»
Модшо-влак ӱштым ӱшталыт. Тудын деке кандырам кылдат. Кандыран мучашыже мландымбалне шӱдырнышаш. Тушко кагаз колым пижыктат. «Икыт, кокыт, кумыт!» манме почеш чылан шаланен куржыт. Кажныже, шке колжым арален, весыным тошкалын кӱрлшаш. Колым йомдарыше-влак модыш гыч лектыт. Кӧ колжым мучаш марте арала – сеҥышыш лектеш.
-
Шотым палыман
Модышын пайдаже шуко гынат, тудат ойгым конден кертеш. Южо еҥ чекым ок пале, поро шӱлышан модышым шыде таҥасымашыш савыра. Кеч-могай пашаштат шотым палыман. Тидын нерген калыкмут-влакат шижтарат: «Кужу модыш – муш почан», «Модыш гыч лодыш лиеш».
Шымлыме пашанам возымо годым ме шуко модыш нерген пален налынна. Южыж дене кызытат модына, южыжо илыш гыч тӱрыснек йомын, книгалаште веле кодын. «Рвезе годым от мод гын, шоҥгеммек от мод», – тыге калыкыште ойлат. Айста жапым огына йомда ре да, кугезына-влакын йӱлаштым арален, йоча пагытнам модын, оҥайын да юарлен эртарена.
Фотом школ архив гыч налме.
