Ош тӱняшке изи икшыве толын. Ава, тудым оҥжо пелен шокшын ӧндалын, шӧржым пукшен, ӱмбакше ныжылгын ончалын, эн ныжыл мурым муралта. Кована, авана-влак, изи падырашым шепкаште я кидыште рӱпшен, аза малтыме мурым муреныт. Ты йӱла тукым гыч тукымыш куснен толеш. Тиде йоча фольклорын ик ужашыже. Ты темым филологий шанче кандидат, Марий туныктыш институтын доцентше А.Н.Петухова (снимкыште) «Пӱртӱс — айдемын шепкаже» книгаштыже почын пуэн.
Изи аза эше мо нерген мурымым, йырже кӧ улмым огеш умыло гынат, аважын йӱкшым пала. Лишыл еҥжын йӱкшӧ гоч йӧратымашым, ӱшаным, аралтышым шижеш. Падыраш шыргыжеш, тӱткын онча, кидшым, капшым ныжылгын тарватылеш — тугеже ӱшана. Тыге тудо тӱня дене «кутыра», изинек шочмо тӱвыраж дек лишемеш.
Марий, руш да моло финн-угор калык-влакын йоча фольклорыштышт кум тӱрлӧ аза малтыме мурым ойырат.
Икымше тӱшкашке пурышо мурышто семлан кугу тӱткышым ойырат. Посна йӱкым икмыняр гана, пачаш-пачаш мурат. Семым шӱлыкан тошто сем гыч налыт. Мутлан, о-о-о, о-о-о, о-о-о…
Марий шомаклаште «ш» йӱк чӱчкыдын вашлиялтеш. Садлан азам малтыме годымат «Ш-ш-ш-ш, изи эка папалта» манын муралтат. «Эка» мут падыраш манмым ончыкта. Тыгак «фӱ-фӱ-фӱ», «изь-изь-изь» мурымымат колаш лиеш.
Тоштырак аза малтыме мурым шергалаш гын, ава икшывыжым кумшо лица дене ойла. Осал вий деч аралаш манын, икшывын лӱмжым каласаш ок лий манын ӱшаненыт. Азам мушмо годымат тыге ойленыт: «Тиде мыйын икшывем огыл, тиде пириге, маскаиге, мераҥиге». Садлан аза малтыме мурыжат тыге йоҥген:
-
«О-о-о-о,
Маскаиге папалта,
Тумна толын тӱкалта,
О-о-о-о.
Мӧмӧ кая, пыси толеш,
Изи падыраш папалта.
Изи маска папалта,
Мераҥиге папалта».
Йоча кушмо семын аван мурыжат вашталтеш, утларак поян лиеш. Тиде кокымшо тӱшка. Тыгодым ава поро, сай, волгыдо тат нерген веле ойла:
-
«О-о-о,
Куван аза шепкаште,
Пу моклака коҥгаште.
Мемнан чинче падырашна
Мотор шепкаште папалта.
Ава эрден кынелеш,
Мелнам кӱэшташ тӱҥалеш.
Ача пазарыш кая,
Тамле мӱгиндым конда».
Ава муро корнылажым чӱчкыдын пӱртӱс дене кылда. Йочам пӱртӱсын ужашыжлан шотла:
-
«Тек тувырет лиеш шоло лышташ,
Вакшет лиеш писте лышташ,
Ачат лиеш сур мераҥ».
Аза малтыме мурышто эре ик образак огеш вашлиялт. Таҥастарымаш-обращений кучылталтеш: «чинче падырашем, колоем, чукаем, тумнаиге, ньоньоем».
Теве тыгай муро уло:
-
«О-о-о-о-о!
Изи чукаем папалта.
Куку, чача, чаҥа, ӧрш,
Пӧрткайык, киса, тумнаиге,
Маскаиге папалта.
Кизажат папа, чапажат папа,
Чичажат папа, чылажат папа».
Йоча аважын ойлымыжым умылаш тӱҥалын гын, лишыл еҥже кумшо тӱшкашке пурышо мурым муралта. Ты тӱшка эше кокытлан шелалтеш: икшывын ончыкылыкшо да ача-аван йӧратымышт, тӱткышышт нерген.
Марий-влак моло калык семынак икшывыштым изинек пашам ышташ кумылаҥденыт. Ача эргыжым мланде пашалан, тӱрло кидпашалан туныктен, ава — пидаш, тӱрлаш, шӱдыраш, кочкаш ямдылаш. Тидын нергенат муреныт:
-
«О-о-о,
Изи колоем папалта,
Ачаж ден аважым вучалта.
Ачаже чодыраш каялын,
Чодырам руэн ярналын.
Аваже пасушко каялын,
Комдым нумал ярналын.
Изи падыраш кушкалеш,
Чылалан полшаш тӱҥалеш».
Аза малтыме мурым эше вес кум тӱшкалан шелаш лиеш: йӱлаш пурышо, сылнымутан да эрыкан (импровизаций). Марий калыклан утларакше кумшо келшен толеш. Ава шонымыжым, тыланымыжым иканаште шке гыч шонен, рифмоватлен мура.
Удмурт, мордва, коми да моло финн-угор калык-влак падырашыштым «мотор», «таза» манын моктен мурат. А марий калык шинча вочмо деч аралаш манын, йӧратен, тыге ойла: «кака», «ньоньо», «коракиге», «маскаиге».
Йоча фольклорышто, тыгак аза малтыме мурыштат шучко мифический кончышым кучылтыныт. Тудо пуйто йочам кычалеш, кровать тӱрыштӧ кийыше, шортшо, омсалондемыште шинчыше икшывым наҥгая. Тӱҥ шонымашыже — йочам тӱрлӧ азап деч аралаш.
Фольклорысо шучко кончышлан Мӧмӧ шотлалтеш. Южгунам тудым ошымшӱлыш алмаштен.
-
«Папе, папе, падырашем,
Шинчат кумо, колоем.
Мӧмӧ толын руалта,
Шем чодырашке наҥгая.
Кай, Мӧмӧ, ит тол тышке,
Мый тыланет эргым ом пу.
Кай тышеч!
Мӧмӧ кайыш!»
— Аза малтыме муро гоч ава икшывыжлан поэзийыш корным почеш. Ныжылгын муралтымыже изи падырашым лыпландара веле огыл, ончыкыжым писынрак кутыраш тӱҥалаш полша, семым колышт мошташ туныкта. Лач тыгай мурылан кӧра йочан мут шапашыже пойдаралтеш, йырвелым шымлаш, шонкалаш тунемеш. Кажне мургорно икшывылан мом-гынат ум почеш. Сайын мурен ом мошто манын тургыжланаш ок кӱл. Муро сем, речетатив (рифмым шоныде, мурен кутырымаш) полшымо дене ава азажын ончыкылыкшылан волгыдылыкым тылана, икшывыжым ниялтен, тудлан лӱддымылыкым, ӱшаным пӧлекла. Падырашыжым шӱм пелен ӧндалмыже, икшывын аважын кап тамжым шижмыже моткоч кӱлешан улыт. Садлан кажне ава йоча малтыме мурым моштымыж семын мурышашак! — ойла Алевтина Николаевна.
Кызыт ава-влак аза малтыме мурым мурат мо?
Алина АНДРЕЕВА, ныл шочшан ава (Кужэҥер, Тошто Йӱледӱр):
— Ныл икшывемат тиде муро дене малтенам:
Изи (лӱм) папалта,
Тумна толын тӱкалта.
О-о-о-о-о о-о-о-о-о,
Тумна толын тӱкалта.
Нылымше падырашем, Антонын, кугурак лиймекше, ансамбльысе мурынам мурен тунемам ыле. Тыге мургорно писынрак шарналт кодын.
Екатерина ШУЧИНА, самырык ава (Медведево, Ошламучаш):
— Икшывым вучымо годымак малташ келшыше мурым возенам ыле:
«Изи чукаем лыжган папалта,
Аваже тудлан омо мурым муралта.
О-о-о, о-о-о, изи Арсюшем папа,
О-о-о, о-о-о, кугу лиеш вара.
Могай изи чапаже, могай изи кизаже,
Ачаже да аваже Арсюшым йӧратат.
Арсай — мемнан куанна,
Арсай — мемнан пиална.
Тыгай изи падырашым
Вуча кумда тӱня.
А кызыт, эргым, папе,
А кызыт йывыртал.
Ачаже да аваже Арсюшым йӧратат».
А пелашем «Автобус вашка шочмо ялыш» мурым муралта.
Христина АЛЕКСАНДРОВА.
Фото-влакым еш архивла гыч налме.
