Сибирьысе дивизийын салтакше-влаклан фронтыш кайымышт деч ончыч изи маскаигым пєлекленыт. Теплушкышто тудлан пеш келшен. Изи янлык, кугешнен, фронтыш кудалын.
Тыгай ушан маскаиге-влак шуэн вашлиялтыныт. Тудо шочмыж годсек геройло койышыж дене ойыртемалтын. Бомбо-влакын пудештмышт годым лӱдын огыл. Артиллерий пудештмышт годым гына мӱгырен магырен.
Торешчапа эн ончыч Кечывалвел-Касвел фронтышто лийын, вара – Сталинград воктене немыч-влакым пытарыше войскаште. Икмыняр жап гыч тылышке, фронт резервыш логалын. 303-шо лӱйкалыше дивизий дене пырля Воронеж, вара Центральный фронтлаш, угыч Воронежыш куснен коштын. Манагаров, Черняховский генерал-влакын армийыштышт, адак Манагаров дене лийын. Тиде жапыште маскаиге кушкын. Йӱкшӧ кӱжгемын. Пунжат вашталтын.
Харьков воктене неле кредалмаш-влак каеныт. Ятыр вӱр йоген. Икана озанлык колонно немыч-влакын кидышкышт логалын. Немыч-шамыч колонным авыреныт. Вийышт иктєр лийын огыл.
Кенета фашист-влак шучкын ырлыме йӱкым колыныт. «Мо тиде тыгай?» – ӧрыныт фашист-влак. Тӱткын колыштыныт, йырваш онченыт.
– Ма-ма-ма-маска! Маска! – уло йӱкын кычкырал колтен иктыже.
Чын: Торешчапа шеҥгел йолжо дене шогалын урмыжалтен да фашист-влак ваштареш тарванен. Немыч-шамычлан тиде моткоч вучыдымо лийын, да нуно шеҥгек ончыде чыменыт. Тидын жапыште мемнан-влак эрыкыш лектыныт.
Торешчапа геройла «ошкеден».
– Наградым пуышаш ыле тудлан, – воштылыныт салтак-влак.
Налын тудо шке наградыжым: ик тали‰га тамле пушан мӱым. Урмыж-урмыж кочкын. Талиҥгам йылгыжмешке нулен. Мӱйым ешарен пуэныт. Эше ешареныт. Коч, шерет теммешке коч, герой Торешчапа.
Икмыняр жап гыч Воронеж фронтым 1-ше Украин фронт манаш тӱҥалыныт. Фронтын войскаже-влак дене пырля маска Днепр велыш каен.
Тудо кушкын. Онар гай лийын шогалын! Сар годым салтак-влаклан тудым кушко чыкаш? «Киевыш миен шуына да зоосадыш илаш колтена, – кутыреныт салтак-влак. – Четлыкешыже возена: маска – сулло ветеран, Кугу Ачамланде сарын участникше».
Но Киевым эртен каяш логалын. Маска четлыкеш кодын огыл. Салтак-влак тидлан йывыртеныт веле.
Украине гыч Торешчапа Белоруссийыш логалын. Бобруйск воктенысе кредалмаште кредалын, вара «Беловежская пуща» заповедникым утараш кайыше армийыш логалын.
«Беловежская пуща» – янлык ден кайык-влакын узьмак верышт. Маскам тышан кодашак шонен пыштеныт.
– Пӱнчӧ йымалан кодыман тудым. Але кож йымалан.
– Теве кушто тудын эрыкше!
Совет войска Беловежский пуща кумдыкым утарымеке, Торешчапа дене чеверласаш жап шуын. Чодыра лоҥгаште маска ден салтак-влак шогат.
– Чеверын, Торешчапа!
– Эрыкыште кошт!
– Иле да «ешым» чумыро!
Маска изолык покшелне шога. Теве шеҥгел йолжо дене шогале, ужар чашкерла могырыш ончале. Ӱпшынчӧ. Ӱшаныдымын чодыра коклашке ошкыльо. Эркын. Салтак-влак ончен кодыч:
– Пиалан лий, Торешчапа!
Кенета изолыкышшто пудештме йўк шоктыш. Салтак-влак вигак тушко куржын мийышт – ок тарване, колен Торешчапа. Маска фашист миным тошкалын. Тергеныт – шуко улыт тиде кумдыкышто.
Фронт касвел могырыш каен. Салтак-влак минеш пудешталтше ятыр ирсӧснам, шордым да зубр-влакым ужыныт. Сар нигӧм ок чамане.
Х.АЛЕКСАНДРОВА кусарен.
